rtaçağlarda Müslüman bilimadamları önceki kültürlerin harita yapım geleneklerini sürdürdüler ve geliştirdiler. Çoğu Ptolemy'nin (Batlamyus'un) yöntemlerini kullandı; ama aynı zamanda kâşiflerin ve tüccarların İspanya'dan Hindistan'a ve Afrika'ya ve daha da öteye giderek Çin'e ve Rusya'ya yaptıkları seyahatlerden öğrendiklerinden de yararlandılar.

Haritacılığın gelişimindeki önemli unsurlardan biri 813-833 yılları arasında hükümran olan Abbasi halifesi el-Me'mun'un hâmiliğiydi. Çeşitli coğrafyacıları, dünyada göksel meridyenin bir derecesine karşılık gelen mesafeyi yeniden ölçmeleri için görevlendirdi. Bu şekilde, hâmiliği, Yunanlıların kullandığı stadion'a karşılık, Arapların kullandığı mil'in tanımının geliştirilmesiyle sonuçlandı. Bu çabalar aynı zamanda Müslümanların Dünya'nın çevresini hesaplamalarını mümkün kıldı. El Me'mun aynı zamanda büyük bir dünya haritası yapılmasını da emretti. Günümüze ulaşmayan bu haritanın projeksiyonunun Ptolemy'den ziyade Tyre'lı Marinus'a dayandığı biliniyor.

Yine, dokuzuncu yüzyılda İranlı matematikçi ve coğrafyacı Habaş el-Hasib el-Mervazî küresel trigonometri ve harita projeksiyon yöntemlerini kutupsal koordinatları yerküre üzerindeki belli bir noktaya [Mekke'ye yönelik istikamet olan Kıble'ye] dönüştürmek için kullandı. Ebu Reyhan el-Biruni (973-1048) daha sonraları kutupsal koordinat sisteminin öncüsü olarak görülen fikirler geliştirdi. 1025'te gökkürenin kutupsal bir eş-azimutsal eş-uzaklıklı projeksiyonunu betimledi. Ne var ki, bu tür bir projeksiyon antik Mısır yıldız haritalarında kullanılmıştı ve onbeşinci ve onaltıncı yüzyıla kadar tam anlamıyla geliştirilemeyecekti.

Onuncu yüzyılın başlarında Ebu Zeyd el-Belhî, Bağdat'ta Belh yer haritacılığı okulunu kurdu. Bu okulun coğrafyacıları aynı zamlanda İslam dünyasındaki halklar, ürünler ve âdetler üzerine kapsamlı bir şekilde yazdılar ama İslam dünyasının dışına pek az ilgi gösterdiler. Estahrî, el-Mukaddesî ve İbn Havkal gibi coğrafyacıların içerisinde yer aldığı "Belh okulu" dünya atlasları üretti. Bu atlasların herbiri bir dünya haritası ve yirmi bölgesel harita içeriyordu.

Onuncu yüzyıl sonlarının Müslüman coğrafyacısı Suhreb coğrafî koordinatlar üzerine bir kitap yazdı. Bu kitapta eş-dikdörtgenli projeksiyonla veya silindirik eş-uzaklıklı projeksiyonla nasıl dörtgen bir dünya haritası yapılabileceği üzerine bilgiler yer alıyordu. Günümüze ulaşan en eski dörtgen koordinat ızgaralı harita onüçüncü yüzyıl tarihli ve Hamdullah el-Mustakfi el-Kazvini'ye ait. Suhreb'in eserine dayanan bu haritada dikey paralel çizgiler bir derecelik mesafelerle birbirinden ayrılmış ve harita Güneybatı Asya ile Orta Asya'yı kapsıyor. Günümüze ulaşan dörtgen koordinat ızgaralı dünya haritaları ondördüncü veya onbeşinci yüzyılda el-Mustavfî ve Hafız-ı Ebru tarafından yapıldı.

Bölge Haritacılığı

İslamî bölge haritacılığı genellikle üç grupta sınıflandırılır: "Belh okulu" tarafından yapılanlar, Muhammed el-İdrisî'nin tasarladığı tür ve İlginçlikler Kitabı'nda bulunan haritalara özgü tür.

Belh okulunun haritaları boylamsal değil siyasî sınırlarla belirlenir ve sadece İslam dünyasını kapsar. Bu haritalarda çeşitli menziller arasındaki mesafeler eşitlenmiştir. Çizimlerde kullanılan şekiller sadece dikeyler, yataylar, doksan derecelik açılar, daire kavisler olup gereksiz coğrafî ayrıntılardan arınıktır. Bu yaklaşım 1931'de Harry Beck tarafından yapılan "Londra Yeraltı Metrosu Haritası"nda kullanılan yaklaşıma benzemektedir.

El-İdrisî yaptığı haritaları farklı bir şekilde tanımlamıştır. Bilinen dünyanın uzanımını boylam itibariyle 160° olarak düşünmüş ve bölgeyi, herbiri 16° genişlikte on kısma ayırmıştır. Enlem itibariyle ise, bilinen dünyayı en uzun günün uzunluğuyla belirlenen yedi "iklim"e ayırmıştır.

Yeryüzünün Görünümü Kitabı

Horasanlı ünlü bilimadamı Muhammed İbn Musa El-Harezmî'nin Yeryüzünün Görünümü Kitabı (Kitab Suret el-Arz) 833 yılında tamamlandı. Bu kitap Ptolemy'nin (Batlamyus) Coğrafya adlı eserinin gözden geçirilmiş ve tamamlanmış versiyonudur. Kitap genel bir girişten sonra 2402 şehrin koordinatlarını ve diğer coğrafi özelliklerini vermektedir.

El-Harezmî, Abbasi halifesi El-Me'mun'un en ünlü coğrafyacısıydı. Ptolemy'nin, olduğundan uzun hesapladığı Akdeniz'in (Kanarya adaları'ndan doğu kıyılarına kadar olan) uzaklığını düzeltti. Ptolemy bu uzaklığı 63 boylam derecesi olarak hesaplamışken Harezmî bu uzunluğu yaklaşık olarak 50 boylam derecesi olarak hesapladı.

El-Harezmî Eski Dünya'nın başlangıç meridyenini Akdeniz'in doğu kıyısına koydu. Bu da Ptolemy'nin başlangıç meridyeni olarak koyduğu İskenderiye'nin 10-13 derece doğusunda yer alıyordu. Ortaçağ'daki çoğu Müslüman coğrafyacı El-Harezmî'nin başlangıç meridyenini kullanmayı sürdürdü. İslam coğrafyacıları tarafından ayrıca Basra'nın ve Hint astronomisinin merkezi olan Ujjain'in de başlangıç meridyeni olarak kullanıldığını görüyoruz.

El-Me'mun'un coğrafyacılarının aynı zamanda Atlantik ve Hint Okyanusları'nı Ptolemy'nin tersine kapalı değil açık denizler olarak resmettiklerini de burada belirtelim.

Tabula Rogeriana

Arap coğrafyacı Muhammed El-İdrisî Tabula Rogeriana adlı atlasını 1154 yılında tamamladı. Arap tüccarların ve kâşiflerden topladığı ve klasik coğrafyacılardan kendisine ulaşan bilgilerle Afrika, Hint Okyanusu ve Uzak Doğu'ya ilişkin bilgileri bir araya getirerek modern öncesi zamanlardaki en doğru dünya haritasını yaptı. Sicilyalı II. Roger'ın malî desteğiyle, Cordoba Üniversitesinde toplanmış olan bilgilerden yararlandı ve teknik ressamlara para ödeyerek belli rotalar üzerinde yolculuklara çıkardı ve kendilerinden güzergahlarının haritalarını çıkarmalarını istedi. Hazırladığı kitap dünyayı 36,900 kmlik çevresi olan bir küre olarak betimliyor ama 70 dikdörtgen kısım halinde haritalandırıyor. Haritanın dikkat çekici unsurları arasında Nil'in ikili kaynağının doğru bir biçimde gösterilmesi, Gana kıyıları ve Norveç'e ilişkin bilgiler bulunuyor.

Piri Reis haritası

Osmanlı haritacılarından Piri Reis denizcilik haritalarını Kitab-ı Bahriye adlı eserinde yayınladı. Bu kitap Akdeniz'in küçük kesimlerinin haritalarını içeren bir atlas niteliğini taşımanın yanısıra denizcilikle ilgili bazı bilgiler de içeriyor. Eserinin ikinci versiyonunda Amerika kıtasının haritası da yer alıyor. 1513'te Piri Reis tarafından çizilen Piri Reis Haritası haritacılık tarihi açısından büyük bir önem taşıyor. Çizdiği dünya haritası 16. yüzyıldaki en doğru harita olarak kabul ediliyor.

 

 

El-Verdi'nin Dünya Haritası

 

Kaşgarlı Mahmud'un Dünya Haritası, Divan-ı Lügat-it-Türk

 

Piri Reis'in Middilli ve Ayvalık haritası, Kitab-ı Bahriye

 

Piri Reis'in Kahire haritası, Kitab-ı Bahriye

 

Piri Reis'in Dünya Haritası, Kitab-ı Bahriye

 

Muhammed El-İdrisi'nin Dünya Haritası

 

İbn Hevkel'in Nil haritası

 

Piri Reis Haritası

 

Et İstahri'nin İran Körfezi haritası

 

El-İstahri'nin dünya haritası

 

İbn Said'in dünya haritası

 

El-Kazvinî'nin dünya haritası

 

Muhammed El-İdrisi'nin dünya haritası