Bilimsel İlginçlikler Kitabı (Kitab garaib el-fünun ve mulah el-uyun) Ortaçağ İslam dünyasının bilimsel gelişmişlik düzeyine ışık tutması bakımından çok büyük bir önem taşıyor.

Bu kitap bilim tarihi ve özellikle de astronomi ve haritacılık açısından olağanüstü büyük bir öneme sahip ve gökyüzüne ait bir dizi diyagram ve yeryüzü haritaları içeriyor. Kitaptaki illüstrasyonlar ve metinler 9 ve 11. yüzyıllar arasında Müslüman gökbilimciler, tarihçiler, bilim adamları ve gezginlerden elde edilen (ve bugüne çok azı parça bölük gelebilmiş) malzemenin bir araya toplanmasından oluşuyor.

Bu elyazması 11. yüzyılın ortalarında bilinmeyen bir yazar tarafından muhtemelen Mısır’da derlenmiş ve epey resimli bir astronomi ve coğrafya risalesini içeriyor. Kitaptaki bilgiler büyük ölçüde 10. yüzyıl kaynaklarına dayanıyor.

Kitap, kısmen sonraki nüshalarda da korunmuş, ama Bodleian Kütüphanesi’ndeki eksiksize en yakın olan nüshayı oluşturuyor. Ve bu nüshanın elektronik baskısı 2007 yılından beri internet üzerinden yayınlanıyor. Ve bu, Arapça özgün elyazmalarının internet üzerinden nasıl yayınlanabileceğine ilişkin bir model oluşturuyor.

Kitap iki ana bölüme ayrılıyor. Birinci kitap astronomiyle ilgili: kuyruklu yıldızlar ile çeşitli yıldız kümelerini diagramlar eşliğinde ele alıp tartışıyor.

İkinci kitap coğrafyaya ve doğal ve doğaüstü görüngülere ayrılmış. Yazara göre bu ikinci kitap büyük ölçüde Batlamyus’un (Ptolemy) Coğrafya’sına dayanıyor. Ama genelde yazarın ilgisi, matematiksel olmaktan çok tasvirî ve tarihsel nitelikte. Bu bölüm 17 harita içeriyor ve bunların arasında çok önemli iki dünya haritası ve Kıbrıs ve Sicilya adalarının kaydedilmiş olduğu en eski haritalar bulunuyor. Haritaların çoğu diğer ortaçağ Arap, İran, Yunan veya Latin haritalarıyla kıyas kabul etmiyor.

Haritalardan bir dikdörtgen bir dünya haritası ve harita üzerinde grafik bir ölçek bulunuyor (bu, böylesi bir haritanın bugüne kadar gelebilmiş en eski örneği). İkinci harita ise yuvarlak bir dünya haritası. Öte yandan kitapta Sicilya, Tinnis (Mısır), Mehdiye (Tunus), Kıbrıs ve Anadolu’nun Bizans kıyılarının yer aldığı Doğu Akdeniz’deki adalar ve limanları gösteren haritalar, Akdeniz’i bir bütün olarak gösteren bir harita, Hint Okyanusu ve Hazar Denizi’ni gösteren birer harita ve beş büyük nehri (yani Nil, İndus, Amu Derya, Dicle ve Fırat nehirlerini) gösteren haritalar yer alıyor.

Haritaların yanındaki metinlerde ise insanların adetleri ve inanışlarınden söz ediliyor ve Haçlı Seferleri'nin başlangıcından hemen önceki dönemde İslam İmparatorluğu'ndaki ticaret güzergahları ayrıntılı bir şekilde veriliyor.

Kitabın son beş bölümü ise acaip hayvanlardan ve bitkilerden söz ediyor.

 

 

KİTAPTA YER ALAN HARİTALAR

 

 

Bilinen en eski dörtgen dünya haritası

 

Yuvarlak dünya haritası

 

Sicilya haritası

 

Nil Nehri'nin kaynakları

 

Dicle Nehri haritası

 

İndus Nehri haritası

 

Hint Okyanusu haritası

 

Mehdiye haritası (Tunus)

 

Akdeniz haritası

 

Hazar Denizi haritası

 

Evreni gösteren bir diyagram

 

Rüzgarları gösteren bir diyagram